Mua thiếu gạch giữa chừng buộc phải chờ nhập thêm, đội chi phí vận chuyển và có nguy cơ lệch lô lệch màu; mua thừa lại chôn vốn và chiếm chỗ chứa, đôi khi gạch để lâu ngoài trời còn hỏng. Vì thế biết cách ước tính khối lượng gạch và vữa trước khi khởi công là một kỹ năng đáng giá, giúp gia chủ chủ động ngân sách và giám sát vật tư. Bài viết trình bày cách tính bằng những con số cụ thể để bạn có thể tự áp dụng cho công trình của mình.

Bắt đầu từ diện tích tường và kích thước viên gạch

Cơ sở của mọi phép tính là diện tích khối xây, tính bằng cách lấy chiều dài nhân chiều cao của từng mảng tường, rồi trừ đi diện tích các ô cửa đi và cửa sổ. Ví dụ một bức tường dài năm mét, cao ba mét sẽ có diện tích thô mười lăm mét vuông; nếu trên đó có một cửa sổ rộng khoảng hai mét vuông thì diện tích xây thực còn mười ba mét vuông. Làm tương tự cho tất cả các mảng tường rồi cộng lại để ra tổng diện tích cần xây.

Tiếp theo cần biết một mét vuông tường tiêu tốn bao nhiêu viên gạch, con số này phụ thuộc kích thước gạch và độ dày tường. Với loại gạch ống phổ biến kích thước tám nhân tám nhân mười tám phân, tường xây dày một mười phân, mỗi mét vuông cần khoảng năm mươi lăm viên khi đã tính cả mạch vữa. Nếu xây tường đôi dày hai mươi phân thì số viên trên mỗi mét vuông tăng gần gấp đôi. Nắm được định mức viên trên mét vuông là chìa khóa để suy ra tổng số gạch.

• Tính diện tích từng mảng tường rồi trừ diện tích cửa.
• Xác định độ dày tường: tường đơn hay tường đôi.
• Tra định mức số viên gạch trên mỗi mét vuông tương ứng.
• Nhân diện tích với định mức để ra số gạch thô ban đầu.

Một ví dụ tính toán từ đầu đến cuối

Giả sử ngôi nhà có tổng diện tích tường cần xây là một trăm mét vuông, chủ yếu là tường đơn dày một mười phân dùng gạch ống nói trên. Lấy một trăm mét vuông nhân với năm mươi lăm viên mỗi mét vuông, ta có năm nghìn năm trăm viên gạch cho phần thô. Đây là con số lý thuyết chưa tính hao hụt, và trong thực tế luôn có gạch vỡ khi vận chuyển, cắt gạch ở góc và ô cửa, cùng phần rơi vãi trong thi công.

Mức hao hụt hợp lý cho gạch thường vào khoảng ba tới năm phần trăm. Lấy năm nghìn năm trăm viên cộng thêm năm phần trăm, tức khoảng hai trăm bảy lăm viên dự phòng, ta đặt mua tròn khoảng năm nghìn tám trăm viên. Nếu công trình có nhiều góc cạnh, nhiều ô cửa nhỏ phải cắt gạch, nên nâng mức hao hụt lên phía trên của khoảng để tránh thiếu. Việc mua tròn số theo đơn vị đóng kiện của nhà cung cấp cũng giúp giao nhận thuận tiện hơn.

Cách làm này áp dụng được cho mọi loại gạch, chỉ cần thay định mức viên trên mét vuông cho phù hợp. Gạch thẻ đặc kích thước nhỏ sẽ tốn nhiều viên hơn trên cùng diện tích, trong khi gạch block bê tông khổ lớn lại cần ít viên hơn. Điều quan trọng là luôn dùng đúng định mức của loại gạch mình chọn thay vì áp dụng một con số chung cho tất cả.

Ước tính vữa xây và vữa trát đi kèm

Gạch không thể đứng một mình, và lượng vữa thường bị quên khi lập dự toán. Vữa gồm hai phần: vữa xây nằm trong các mạch giữa những viên gạch, và vữa trát phủ hai mặt tường. Với tường đơn dày một mười phân, mỗi mét vuông tường tiêu tốn khoảng hai mươi tới hai lăm lít vữa xây, tùy độ dày mạch và tay nghề thợ. Thợ xây mạch dày và ẩu sẽ tốn vữa hơn, đó cũng là một lý do nên giám sát chất lượng mạch.

Phần trát thường chiếm khối lượng lớn hơn nhiều người tưởng. Một lớp trát dày trung bình một phân rưỡi trên mỗi mặt tường sẽ cần khoảng mười lăm lít vữa cho mỗi mét vuông mỗi mặt; trát cả hai mặt thì nhân đôi. Từ tổng thể tích vữa cần dùng, bạn quy ngược ra số bao xi măng và khối cát dựa trên tỷ lệ trộn đã chọn. Ví dụ trộn theo tỷ lệ một xi ba cát thì mỗi mét khối vữa cần trên dưới tám tới chín bao xi măng cùng lượng cát tương ứng, đây là con số ước lượng để đặt vật tư chứ không cần chính xác tuyệt đối.

• Tính riêng vữa xây trong mạch và vữa trát hai mặt tường.
• Quy đổi thể tích vữa ra số bao xi măng và khối cát theo tỷ lệ trộn.
• Cộng thêm hao hụt cho cát vì cát rơi vãi và lẫn tạp chất khá nhiều.
• Đặt cát dư một chút vì cát ẩm sẽ giảm thể tích khi khô.

Những sai số thực tế và cách chừa hao hụt hợp lý

Con số trên giấy luôn khác con số ngoài công trường, và người lập dự toán khôn ngoan là người lường trước được khoảng chênh này. Gạch bị vỡ nhiều hay ít phụ thuộc chất lượng lô hàng và cách bốc dỡ; hàng chở đường xa, bốc dỡ thủ công nhiều lần sẽ vỡ nhiều hơn. Những công trình có nhiều chi tiết cắt gọt như ô văng, lam gió, tường trang trí cũng làm tăng lượng gạch cắt bỏ. Vì vậy đừng máy móc lấy đúng con số lý thuyết, mà hãy điều chỉnh mức hao hụt theo đặc điểm cụ thể.

Một nguyên tắc thực dụng là chừa hao hụt vừa đủ chứ không thái quá. Chừa quá ít dễ thiếu, phải mua bù với giá lẻ cao và rủi ro lệch màu; chừa quá nhiều thì đọng vốn và tốn chỗ chứa, gạch để lâu dưới mưa nắng có thể giảm chất lượng. Với đa số nhà ở dân dụng, mức ba tới năm phần trăm cho gạch và năm tới mười phần trăm cho cát là khoảng an toàn. Nên giữ lại hóa đơn và ghi rõ mã lô để lần mua bù, nếu có, khớp đúng loại.

Cuối cùng, hãy xem bảng tính vật tư như một công cụ giám sát chứ không chỉ để đặt hàng. Khi biết trước công trình cần khoảng bao nhiêu gạch và bao nhiêu bao xi măng, bạn dễ dàng đối chiếu với lượng vật tư thực nhập và thực dùng, phát hiện sớm tình trạng hao hụt bất thường. Một phép tính đơn giản làm trước khi khởi công có thể giúp tiết kiệm đáng kể và giữ cho tiến độ không bị gián đoạn vì thiếu hụt vật liệu giữa chừng.