Cát, đá và sỏi là những vật liệu tưởng chừng đơn giản nhưng lại đóng vai trò xương sống trong mọi công trình. Chúng chiếm phần lớn khối lượng của bê tông và vữa, nên chất lượng của chúng ảnh hưởng trực tiếp đến độ bền của ngôi nhà. Đáng tiếc là nhiều gia chủ chỉ tập trung vào xi măng và thép mà ít quan tâm đến cốt liệu, dẫn đến việc mua phải cát bẩn, đá lẫn tạp chất làm suy yếu kết cấu. Bài viết này giúp bạn hiểu cách chọn cốt liệu đúng tiêu chuẩn.

Phân loại cát và công dụng từng loại

Trong xây dựng dân dụng, người ta thường chia cát thành hai nhóm theo kích thước hạt: cát mịn và cát thô. Cát mịn, còn gọi là cát tô, có hạt nhỏ, thường dùng để trát tường, làm vữa tô vì giúp bề mặt mịn màng. Cát thô, hay cát đổ bê tông, có hạt lớn hơn, dùng để trộn bê tông và xây tường vì tạo độ liên kết và cường độ tốt hơn.

Một sai lầm phổ biến là dùng cát mịn để đổ bê tông cho tiết kiệm. Cát mịn có diện tích bề mặt lớn, hút nhiều nước và xi măng, khiến bê tông tốn vật liệu mà cường độ lại thấp. Ngược lại, dùng cát quá thô để trát thì bề mặt tường sần sùi, khó hoàn thiện. Vì vậy, hãy dùng đúng loại cát cho đúng công việc thay vì mua một loại dùng cho tất cả.

Cách nhận biết cát sạch và cát bẩn

Tạp chất nguy hiểm nhất trong cát là bùn, sét và các hạt hữu cơ. Khi hàm lượng bùn sét quá cao, chúng bao quanh hạt cát, ngăn cản xi măng bám dính, làm giảm cường độ bê tông và vữa. Có một cách thử đơn giản tại công trường: lấy một nắm cát cho vào chai nước trong, lắc mạnh rồi để lắng. Nếu lớp bùn sét nổi lên trên dày đáng kể và nước đục ngầu lâu mới trong, đó là cát bẩn cần rửa hoặc loại bỏ.

Cát nhiễm mặn là vấn đề nghiêm trọng khác, đặc biệt với cát khai thác gần biển hoặc cửa sông. Muối trong cát gây ăn mòn cốt thép từ bên trong bê tông, dẫn đến rỉ thép, nứt và bong vỡ kết cấu sau nhiều năm. Cát nhiễm mặn thường có vị mặn khi nếm thử và đôi khi để lại vết muối trắng khi khô. Tuyệt đối tránh dùng cát mặn cho bê tông cốt thép.

• Cát đổ bê tông: hạt thô, sạch, ít bùn sét, không nhiễm mặn.
• Cát xây: hạt vừa, sạch, liên kết tốt với vữa.
• Cát tô trát: hạt mịn, sạch để bề mặt phẳng đẹp.
• Cát san lấp: yêu cầu thấp nhất, chủ yếu để tạo nền.

Lựa chọn đá và sỏi cho bê tông

Đá dăm và sỏi là cốt liệu lớn, tạo nên bộ khung chịu lực chính trong bê tông. Kích thước đá phổ biến cho nhà dân dụng là đá một hai, nghĩa là đường kính hạt khoảng một đến hai phân. Đá phải cứng, sạch, không lẫn đất bùn và có hình dạng góc cạnh để bám dính tốt với vữa xi măng. Đá tròn nhẵn như một số loại sỏi tự nhiên có độ bám kém hơn, nên cần cân nhắc khi dùng cho kết cấu chịu lực.

Khi nhận đá tại công trình, hãy quan sát xem đá có bị phủ một lớp bụi đất dày không, vì lớp bụi này ngăn cản xi măng bám vào bề mặt đá. Nếu đá bẩn, cần phun rửa trước khi trộn bê tông. Kích thước đá cũng phải phù hợp với khoảng cách giữa các thanh thép trong cấu kiện; đá quá to sẽ khó lèn chặt, tạo lỗ rỗng làm yếu bê tông.

Bảo quản và sử dụng cốt liệu hợp lý

Tại công trường, cát đá nên được tập kết trên nền sạch, tránh để trực tiếp xuống đất bùn vì sẽ lẫn tạp chất. Nếu mặt bằng chật, có thể lót bạt hoặc đổ lên nền bê tông. Cát đá cũng cần được che chắn để hạn chế lẫn rác, lá cây và đất cát từ nơi khác bay vào. Việc giữ cốt liệu sạch ngay từ khâu lưu kho giúp giảm rắc rối khi thi công.

Khi trộn bê tông, tỷ lệ cấp phối giữa xi măng, cát, đá và nước cần tuân theo thiết kế, không nên ước lượng theo cảm tính. Lượng nước đặc biệt quan trọng: quá nhiều nước làm bê tông loãng, giảm cường độ và tăng co ngót nứt; quá ít nước thì bê tông khô, khó đầm chặt. Việc đong đếm cốt liệu bằng thùng hoặc hộc có thể tích cố định sẽ chính xác hơn nhiều so với xúc bằng xẻng tùy hứng.

Tóm lại, đầu tư sự chú ý vào cát, đá, sỏi là cách rẻ tiền nhưng hiệu quả để nâng cao chất lượng công trình. Một mẻ bê tông tốt bắt đầu từ cốt liệu sạch và đúng loại, kết hợp với cấp phối hợp lý. Khi bạn biết cách kiểm tra và yêu cầu vật liệu đạt chuẩn, nhà thầu cũng sẽ làm việc cẩn thận hơn, và ngôi nhà của bạn sẽ vững chãi hơn theo đúng nghĩa từ nền móng trở lên.